Een aantal jaar geleden bevond ik me tijdens een bezoek aan mijn geboorteland Iran in het huis van een paar familieleden. Al drie keer was me op dwingende wijze thee aangeboden, waarop ik drie keer ‘Nee, dank u wel’ had gezegd, toen deze handelingen zich voor de vierde keer dreigden te herhalen. Ietwat geïrriteerd snauwde ik daarom gauw ‘Nee!’ voor de gastvrouw haar zin af kon maken. Het gevolg was een ongemakkelijke situatie, waarbij alle aanwezigen me een vreemde blik toewierpen en de gastvrouw duidelijk gekrenkt was. Later kreeg ik een vermanende berisping van mijn oma, die mijn gedrag niet netjes noemen kon. Wat was hier gebeurd? Ik had toch simpelweg mijn wens duidelijk gemaakt en het was toch logisch dat ik geïrriteerd raakte van telkens dezelfde vraag beantwoorden? Maar net zo min als dat ik het beleefd vond van de gastvrouw om aan te blijven dringen, vond zij mijn nee-bedanktjes op een volgens haar uiterst gastvrije vraag beleefd. Het conflict kwam dus niet voort uit de communicatie zelf; we begrepen elkaar qua taaluitingen prima, maar het waren de cultuurverschillen die wrijving veroorzaakten. ‘Cultuurverschillen’ klinkt in dit kader vreemd, aangezien ik zelf Iraans ben en daarom die cultuur goed zou moeten kennen en in me zou moeten dragen. Dit is echter niet het geval, doordat ik het grootste deel van mijn leven in Nederland heb gewoond. Hierdoor heb ik de Nederlandse cultuur geabsorbeerd en is het voor mij haast onmogelijk om vanuit de cultuur die me tot mijn zesde heeft omgeven te denken. Het basisverschil tussen de Nederlandse en de Iraanse cultuur (of algemener gesteld: tussen Westerse en Oosterse culturen, hoge en lage context culturen, traditionele en moderne culturen, of tussen fijnmazige en grofmazige culturen) is ingebed in de centrale rol die een persoon in kan nemen. In de Nederlandse cultuur worden mensen als individuen beschouwd, met grote persoonlijke vrijheden en verantwoordelijkheden. Zij nemen beslissingen vanuit innerlijke normen en waarden. De Iraanse cultuur is daarentegen gericht op de groep: mensen beschouwen zich als lid van een groep die de basis vormt van waaruit men aan de samenleving deelneemt. Normen en waarden zijn extern door de groep bepaald. Dit basisverschil in groepsafhankelijkheid of individualisme zorgt voor verschillen in veel aspecten van het menselijk gedrag. Zo is het in de Nederlandse cultuur vanzelfsprekend dat de wens van de gast wordt gerespecteerd (‘Als je het niet lekker vindt, moet je het niet opeten’), terwijl het in Iran gewoner is om de gast zoveel mogelijk te laten eten en te drinken (‘Hier! Neem nog wat!’). Gastvrijheid houdt in dat ‘nee’ niet als antwoord geaccepteerd wordt: de gast kan altijd meer eten en drinken en dat is juist goed voor hem of haar. Verzet hiertegen wordt alleen vanuit beleefdheid geuit en zou genegeerd moeten worden.
Als deze twee soorten culturen met elkaar in aanraking komen, kunnen er dus conflicten ontstaan. In mijn geval geldt dat ik de aankomende twee weken in Iran zal verblijven, waardoor ik in veel situaties zal terechtkomen waar de frictie tussen individualisme en groep speelt. Aan de ene kant is er mijn persoonlijke wens om mijn autonomie te behouden, in staat te zijn mijn eigen beslissingen te nemen en onafhankelijk van anderen te handelen. Aan de andere kant staat het vervullen van de sociale rol in de groep. Mijn verwachtingen, gebaseerd op voorgaande ervaringen, zijn dat er weinig ruimte gelaten wordt voor de wens van de ander of het behouden van privacy. Veel belangrijker is dus het in stand houden van de eigen rol in de groep. Mijn eigen behoeften staan hier diametraal tegenover; in het verleden heb ik dan ook genoeg situaties meegemaakt waarin ik me bedreigd voelde in mijn autonomie, terwijl ik wist dat de omgangsvormen cultuureigen waren. Nooit wist ik er goed mee om te gaan, want toegeven aan de traditionele waarden is mijn autonomie verloochenen en de traditionele waarden verontachtzamen zorgt voor wrijvingen en een schuldgevoel vanuit mij. Om misverstanden, stereotyperingen of ongemakkelijke situaties uit de weg te gaan, is het dus noodzakelijk dat ik de juiste omgangsvormen hanteer. Die omgangsvormen kunnen per situatie verschillen. Het is daarom niet de bedoeling in dit onderzoek een gedetailleerde handleiding te verstrekken, maar om algemene aandachtspunten aan te stippen en mogelijke handelswijzen te verwoorden. Het doel van dit onderzoek zal dus zijn om de verschillende omgangsmogelijkheden toe te passen in de situaties die zich voor zullen doen en die vervolgens te evalueren. De onderzoeksvraag luidt daarom: Welke omgangswijzen zorgen voor een zo harmonieus mogelijk verloop van mijn vakantie in Iran?
Mijn rol als onderzoeker is een zeer dubieuze. Zo wordt er van mij verwacht dat ik handel op basis van de normen en waarden van de Iraanse cultuur, maar ik ben het vooral gewend om vanuit de Nederlandse cultuur te denken en te handelen. De verwachting van de Iraniërs is er bovenal een waar ze zich niet bewust van zijn – volgens hen is hun manier van doen de enige mogelijke en de enige juiste. Dit komt niet voort uit arrogantie, maar voornamelijk uit onwetendheid en de menseigen gedachte om zichzelf als rationeel denkend en handelend persoon te zien. Vanuit die gedachte wordt het tevens duidelijk dat mijn opvattingen een slechts eenzijdig perspectief bieden. Ook ik analyseer vanuit mijn eigen denkwijzen en patronen. De resultaten van dit onderzoek zijn dan ook geen algemeen geldende adviezen, maar ze zijn slechts geldig vanuit mijn invalshoek. In dit onderzoek zal ik eerst veldwerk verrichten en verschillende omgangswijzen testen. Of ik zin heb om hier verslag van te doen weet ik nog niet – dat zie ik wel over twee weken. Wel is mijn einddoel dat ik conclusies kan trekken over de verschillende manieren om te handelen in conflictuerende situaties tussen mij en Iraniërs. Op basis daarvan zouden zelfs adviezen opgesteld kunnen worden voor elke bezoeker die zich naar dit land begeeft, maar de resultaten kennen voornamelijk een persoonlijk doel: mij handvatten bieden voor het overleven van twee weken ‘vakantie’ en mij ervan weerhouden om gek te worden van alle traditionele regels waar ik niet aan gewend ben.
‘Je denkt te veel’, zei hij me en ik beaamde. Maar jij en ik wisten de ware reden dat ik niet kan slapen. Maar ik wou jou niet verraden. Want jij bent altijd bij mij, je omarmt me nog steeds. Je blijft voor mij de gehate.
Hij leeft niet in het schimmenrijk; hij is of hier of al gegaan – daar waar jij me van weren blijft. En als hij elke nacht die paar keer, toch één tel halfwakker is, zijn arm me tederlijk laat omhelzen, een hand over mijn lichaam glijden laat en een zachte kus op mijn schouder stempelt, dan is mijn wakker-zijn niet erg meer. Dan ben jij even, die paar seconden, minder dichtbij. Dan voel ik je razernij, die eigenlijk je bevreesdheid wil maskeren, terwijl ik even in genot afglijd. Al vrees ik dat je hem zal belagen, in je wreedheid hem tot degene makend die het plafond zal bestuderen, maar ik weet dat jij mij te graag wil begeren.
Soms wil ik je smeken niet te komen als ik bij hem ben. Om me die nachten met rust te laten en alle andere tijden te verschijnen. Gun me die vrede, geef me die ledigheid. Laat me na toereikende uren ontwaken naast degene die mijn lichaam liefheeft, wiens ademhaling de mijne tempert, hij die me genegen met pop en liefje, schatje aanspreekt, laat me dit tastbare uitgerust behouden. Maar het heeft geen zin, want je schijnt te willen zeggen dat ik nooit van hem zal zijn, alleen alleen met jou achterblijvend. Te willen beweren dat het toch ophouden zal. ‘Wat heeft het voor zin als geen liefde eeuwig is, behalve onze gedeelde’. Waarop ik schreeuwen wil dat dit geen liefdemaarlijden is. Maar sereen en beweegloos ben ik, voor hem.
Dus dat is wat ik denk, dat allemaal, in de hoop je weg te drijven.
Zoals ik u net al heb gezegd, vind ik u best wel aardig, al klonk u ook een beetje bitchy. Ik vind het ook best erg dat ik pas na drie maanden belde om te vragen waar het boekje bleef dat ik had besteld. Het was me gewoon een beetje ontschoten, ik had het niet meer nodig en die € 6,95 kan ik echt wel missen. Maar dat zei ik maar niet aan de telefoon, omdat ik anders geen compensatie van u mocht ontvangen. Dat bleek dus te werken, waarvoor ik u mijn dank wil betuigen.
Ik hoop niet dat ik u chagrijnig heb gemaakt, want volgens mij bent u een lief iemand. Meestal ben ik eigenlijk wat toegeeflijker en zou ik zeggen: “Wat vreemd dat het opgestuurd was, maar ik het niet ontvangen heb... In ieder geval bedankt voor de moeite dan. Tot ziens.” Maar nu was ik iets assertiever en wou er graag wel geld of iets anders voor terug ontvangen. Het spijt me als u dat niet zo fijn vond – het zit mij ook niet zo lekker, weet u. Daarnaast hoop ik dat u er niet van wakker ligt dat u me geloofde toen ik zei dat ik het eerste boekje nooit ontvangen heb, want dat is echt niet zo! Ook hoop ik dat uw baas het ermee eens is dat u me tegemoet bent gekomen door me een ander boekje te sturen dat volgens u zelfs nog duurder was. Als hij even vriendelijk is als u, zal hij het vast begrijpen.
Als ik beloof dat ik voortaan wat minder laks zal zijn met zulke dingen, kunt u er dan voor zorgen dat het schuldgevoel dat ik nu heb wat minder wordt?
Er was een heldere spiegel met zilverachtig, glanzend beeld. Moe van ’t ingespannen peinzen nam ze daar wat rust, door licht en hoop op verandering aangelokt. Als ze zich voorover buigt, wordt ze afgestoten door haar spiegelbeeld, voelt geen begeerte naar iets lichaamloos. Ze blijft zichzelf bekijken, haar ogen ziet ze als uitgeschenen sterren, haar haar als giftige lokken, als die van Medusa; haar wangen zonder kleur, haar okeren hals, de dofheid van haar gelaat, geen blos vermengd met haar lichtbruine bezoedeling – alles waarom ze niet bewonderd wordt, bewondert ze niet.
Ze wil zichzelf niet, en weet dat; wordt door zichzelf belaagd en wijst af wie haar afwijst, door eigen afkeer ontvlamd. Het is eenzelfde schijnbeeld, dat haar teleurstelt en verdwaast.
Voorover in ’t beschaduwd huis richt ze haar blik onafgebroken op die lelijke leugen, kwijnt in haar eigen ogen weg, strekt dan half-opgericht haar armen naar het plafond en roept: ‘Wie heeft er zo hardvochtig gehaat? Ik ben gehaat, ik zie mijn haat, en wat mijn haat ziet bereik ik altijd. Zo’n ware schijn beheerst mij in mijn rancune. Zij, zij wil al te graag bij mij zijn. Waarom, mijn wangedrocht, misleid je mij niet? Je onooglijk gezicht doet mij steeds weer de lelijkste dingen beseffen; als ik jou mocht liefhebben, hoefde ik niet te haten. Een vreemde minnaarswens: wegwensen waar je naar verlangt.
Waarom mocht ik niet liefhebben? Waarom niet houden van? Waarom mocht ik niet Narcissus heten?’
In haar verdriet heeft zij zich met olijfkleurige vingers op het borstbeen gekrabd, en waar zij klauwde, ontstonden vlekken. Als ze haar wonden ziet – haar tranen verdwenen, de spiegel is weer glad – verdraagt zij het niet langer, ze kwijnt weg, verteerd door verlangen, smeltend als gele was boven een lichte vlam, als dauw verdwijnend in de lauwe ochtendzon – zo smelt zij weg en wordt langzaam opgevreten door onzichtbaar haatvuur.
Brandstapel, doodsbed, hout voor fakkels, alles lag al klaar, maar nergens was haar lichaam. Waar dat was geweest, ontdekten zij wel een gele bloem, gevat in witte bladerkrans.
