De laatste kunstvorm

In de galerij staan zestien stoelen, elk voorzien van drooghelmen zoals je die bij kappers aantreft. De muren zijn in pastelkleuren geschilderd en voorzien van borden met informatie over de dromers en de dromen. De bezoekers kiezen een stoel uit, plaatsen de helm op hun hoofd en even later staan ze weer op, verzadigd van een nooit eerder bedenkbare ervaring. Twee vrouwen lopen naar de koffiebar, terwijl de een lachend zegt: “Ik had ook het gevoel totaal naakt te zijn!’ en de ander dat grinnikend beaamt. Een jong meisje staat met grote, angstige ogen op uit een stoel aan de andere kant van de zaal.

In kunstgalerij ‘De ontvreemding’ vertelt de eigenares Marijn Franssen enthousiast hoe ze op het idee van een droomtentoonstelling kwam. “Mijn vader werkt als onderzoeker op het gebied van de neuropsychologie en was een van de eersten die werkte met de oneiroscoop. Via hem kwam ik er steeds meer over te weten en op een gegeven moment besloot ik er een kunstvorm van te maken! Want het kunnen ‘lezen’ van iemands dromen heeft volgens mij niet alleen wetenschappelijk nut; zoals elke andere kunstvorm kan het anderen raken, ze bewegen of inspireren.”
    De oneiroscoop is een apparaat dat de hersenactiviteit die optreedt tijdens dromen kan registreren en opslaan. Door middel van ‘pads’ die op verschillende plekken op het hoofd zijn geplaatst, worden de signalen doorgestuurd naar het apparaat dat ze vervolgens om kan zetten in herbruikbare beelden. Die opgenomen beelden kunnen dus opnieuw afgespeeld worden met behulp van diezelfde ‘pads’, die bij iedereen (en dus niet alleen degene van wie de droom gelezen is) aangesloten kunnen worden. De droom verschijnt dan niet op een beeldscherm, maar in gedachten, alsof het beelden zijn die de kijker zelf heeft gedroomd. Zo kan andermans droom dus aan ieder ander getoond worden als ware het zijn of haar eigen droom.
    In de wetenschap gebruikt men de oneiroscoop om meer te weten te komen over dromen en de daaraan verwante processen. Vragen als ‘Droomt iedereen hetzelfde?’, ‘Waarom worden dromen niet onthouden?’ en ‘In hoeverre zijn dromen te sturen?’ kunnen hopelijk met deze techniek beantwoord worden.
    Marijn heeft deze boeiende uitvinding echter gebruikt voor haar tentoonstelling ‘Neem me mee’, waar ze de dromen van acht vrijwilligers gedurende één nacht heeft opgenomen en die ze aan de bezoeker toont. Achter de stoelen hangen borden, voorzien van informatie over wiens droom je gaat zien en wat voor droom het zijn zal.

‘Sarah is een 24-jarige student Frans’, staat er op een van de borden. ‘Ze heeft een vriend, woont in een studentenhuis met vier andere meisjes en in haar vrije tijd wandelt ze graag en veel. Haar droom heeft ze al vanaf haar zesde; eens in de zoveel tijd komt hij terug en zorgt telkens voor een ietwat beangstigend gevoel. Zelf zegt ze erover: “Het is niet een fijne droom, maar ook weer niet een verschrikkelijke nachtmerrie...”’ Boven de tekst staat de titel van de droom: Verlatingsangst.
    Bij het opzetten van de helm worden je ogen totaal bedekt door duisternis. Eerst klinken de instructies: “Op de rechterarmleuning bevindt zich een knop. Als u wilt dat de droom begint, kunt u daarop drukken. Mocht u tussentijds uit de droom willen stappen, drukt u dan nogmaals op de knop. De droom zal dan gestopt worden. Wij wensen u een prettige beleving.”
    Het indrukken van de knop verandert eerst niets aan de duisternis. Dan zie je plots voor je een pop, je handen die het aan lijken te raken, je knieën op het blauwe tapijt. Je zingt, al hoor je niets, maar je weet dat je zingt. Het wordt weer zwart. Je staat. Pop in hand, blauw onder voeten. Je loopt door zwartheid, maar ergens is er nog blauw. Licht van achter. Deur. Klink. Open. Door je eigen hand. Wit, hal, wazige schoenen, trap. Onder je, een figuur die je niet herkent. Je roept: ‘Pap!’, ziet zijn gezicht: snor, mond die lacht, ogen die even twinkelen. Dan zie je jezelf van voren, zoals je op de trap moet staan. Roze jurk, blote voeten, handen uitgestrekt en leeg. Je verzet je rechtervoet. Dan zie je weer vanuit jezelf. Je ziet je voet die hangt, misstapt. Je valt en al voel je niets, je valt. Lang, treden, muren, leuning, je valt. Je schreeuwt, al hoor je niets, je valt. Donker. Duisternis, geen geluid.
    De stem in je oor: “De droom is nu afgelopen. U kunt de droomhelm van uw hoofd halen.” Wankel, zoals de andere bezoekers, sta je op. Je hebt het gevoel geslapen te hebben, maar onrustig, ongewild naar.
    En toch wil je meer. Dus gelukkig is daar de bizarre droom van Edwin (ruzie met vrouw, marshmellows, zwembad in de kelder), de mooie droom van Alina (jongen die haar hand vastpakt, meeneemt naar de sauna waar ze de roze gordijnen bespreken) en de droom-die-iedereen-wel-kent van Madelon (naakt tussen je klasgenoten staan).

Marijn hoopt dat nog meer mensen hun dromen gaan delen: “Het is zoiets moois, zoiets puurs om zoiets intiems te delen met anderen. Dat maakt het zo bijzonder. Zoiets is nog nooit eerder vertoond, nog nooit eerder gedaan, dus dit is zo nieuw, zo uniek!”
    De bezoekers noemt ze belevers, want ze zijn geen lezers, geen luisteraars, geen kijkers – zelfs geen dromers. Ze zien iemands dromen in gedachten, alsof hun eigen hersenen hun die beelden doorsturen. Je lijkt echt even iemand anders, al zit je nog in hetzelfde lichaam en heb je nog dezelfde geest. Maar een stukje van iemand anders zit dan even in jou.
    Anton Boonsma, beroepsfilosoof, heeft zijn twijfels over deze laatste technologische en artistieke ontwikkelingen: “Ik vind het niet ethisch iemand anders dromen zo te tentoonstellen, al hebben zij er zelf voor gekozen. Want waar stopt onze privacy als onze dromen zelfs publiekelijk gemaakt kunnen worden? Wat is er nog van ons en van ons alleen? Hoe ver kunnen we nog gaan?
    En dan heb ik het nog niet eens gehad over de schade die het vertonen van dromen kan veroorzaken, zowel voor de dromers zelf als voor de bezoekers. Beide groepen kunnen getraumatiseerd raken door het blootstellen van respectievelijk iets onbewust en privaats, en het te zien krijgen van zoiets oncontroleerbaars.”
    Marijn lacht het weg: “Dit is zó een unieke ervaring! Dit is een beleving zoals je nog nooit meegemaakt hebt! Dat maakt het het bezoeken van de tentoonstelling meer dan waard!”